بى اطلاعى از روز قيامت مختص به آلهه نيست و عمومى است و ليكن به خاطر اينكه بين اين دو ضمير جمع ، با ضميرهاى آينده تفكيك نشود ، - چون ضمائر آينده بطور قطع همه به مشركين بر مىگردد - بناچار اين نيز بايد به آنان برگردد ، تا تفكيك نشود » حرف صحيحى نيست . براى اينكه مخالف با بيانى است كه سياق آيه براى افاده آن است ، چون همانطور كه گفتيم آيه شريفه مىخواهد برهانى ديگر اقامه كند ، كه جز با برگشتن ضميرها به « * ( مَنْ فِي السَّماواتِ ) * - هر كس كه در آسمانها و زمين است » ، تمام نمىشود و با وجود چنين قرينه اى روشن ، تفكيك در ضميرها عيبى ندارد . * ( « بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ » ) * كلمه « ادارك » در اصل « تدارك » بوده ، و تدارك به معناى اين است كه اجزاى چيزى يكى پس از ديگرى ( مانند حلقه زنجير ) بيايد تا تمام شود و چيزى از آن باقى نماند و در اينجا معناى « تدارك علمشان در آخرت » اين است كه ايشان علم خود را تا آخرين جزءش در باره غير آخرت مصرف كردند ، تا به كلى تمام شد ، و ديگر چيزى از آن نماند ، تا با آن امر آخرت را دريابند بنا بر اين ، جمله مذكور در معناى اين آيه است كه مىفرمايد : « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ، ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 1 » و كلمه « عمون » جمع عمى است . بعد از آنكه احتجاج خداى تعالى در آيه قبل بدينجا منتهى شد كه احدى غير از خداى تعالى هنگام بعث را نمىداند و با همين جمله مشركين را مجاب كرد ، در آيه مورد بحث رو به پيغمبر خود مىكند و به يادش مىآورد كه مشركين قابل خطاب نيستند و از اين مرحله ها بدورند ، چون هيچ خبرى از امور آخرت ندارند ، تا چه رسد به وقت و ساعت آن ، و اين بدان جهت است كه ايشان آنچه استعداد براى درك و علم داشتند ، همه را در ماديات و زندگى دنيا مصرف كردند ، در نتيجه نسبت به امور آخرت در جهل مطلقند ، بلكه اصلا در باره آخرت ترديد مىكنند ، چون از طرز احتجاجاتشان بر نبود قيامت كه جز استبعاد ، اساسى ندارد ، همين معنا برمىآيد ، بلكه از اين بالاتر ، آنان نسبت به امور آخرت كورند ، يعنى خدا دلهايشان را از تصديق بدان و اعتقاد به وجود آن كور كرده است . پس از اين بيان معلوم شد كه چرا كلمه « بل » كه براى اعراض است در يك آيه تكرار شده ؟ و روشن گرديد كه مراتب محروميت مشركين از علم به آخرت مختلف است و آيه شريفه

--> ( 1 ) روى بگردان از كسى كه از ياد ما اعراض كرده ، غير از زندگى دنيا چيزى نمىخواهد ، آرى اينان علمشان همان قدر است . سوره نجم ، آيه 30 .